पत्रकार रोसन पुरीले कंगो यात्रामा देखेका

रोसन पुरी/उज्यालो

कंगो – एउटै रुखका कुनै हाँगामा भर्खर फूल फुलेको छ, कुनैमा चिचिला छन् त कुनैमा आँप पाकिसके । यस्तो अद्भूत दृश्य सायद धेरै ठाउँमा देख्न पाइन्न ।

जताततै हरियाली छ, भूमध्य रेखामा पर्ने हुनाले रुख बिरुवा सधैं हरिया भइरहन्छन् । अर्थात् पुरानो पात नझर्दै नयाँ पालुवा पलाइसक्छन् ।

जता हेर्‍यो केराको घारी छ । कुनै बोटमै पाकेका, कुनै बुङ्गो निकाल्दै गरेका कुनै पाक्न ठिक्क परेका । यो क्रम बर्षैभरि चलिरहन्छ । अफ्रिकी देश कंगोमा कुनै फलफूल नेपालमा जस्तो एकपटक पाकेपछि नयाँ फल्न र पाक्नका लागि अर्को सिजन कुर्नपर्दैन ।

खाना र खेतीपाती

कंगोको जमिन संसारकै उर्बरभूमि हो भन्दा फरक पर्दैन । तर धेरै मानिसले खेतीपाती गर्दैनन् । खेती गर्‍यो भने ज्यानकै जोखिम । वाली स्याहार्ने बेलामा सशस्त्र समूहले लुटेर लगिदिन्छन् । हतियारको बिगबिगी कंगोको मुख्य समस्या हो । हतियार छ्यापछ्याप्ती पाइन्छ । त्यसैले जसको शक्ति उसको भक्ति भने झैं हतियारधारी समूहले लटेर लगिहाल्छ, खेती गर्नुको अर्थ नै छैन ।

त्यसैले खानेकुराको अभाव चर्को छ । बेनीमा रहेको नेपाली सेनाको बटालियनमा खाना खाने उद्देश्यले मात्र एकजना स्थानीय बासिन्दा काम गर्छन् । नेपाली भाषा फरर्र बोल्ने मुइन्डोचोङ् आतेलाले नेपाली नाम पनि पाएका छन् वीरबहादुर तामाङ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको नोकरीका लागि समेत तयार नहुने मुईन्डोचोङ् नेपाली सेनाको बटालियनमा काम गरेर पेटभर भात खान पाएकोमा खुशी हुनुहुन्छ । मास्टर डिग्री गरेका मुइन्डोचोङ् भन्नुहुन्छ ‘जागिर खाएर पैसा कमाएँ भने हतियारधारीले मलाई मार्छन् ।’

तरुल यहाँको मुख्य खानेकुरा हो, यो जताततै पाइन्छ । कंगोवासीले सिमल तरुल सुकाएर बनाइएको पिठोको ढिंडो जस्तै खानेकुरा खान्छन् । त्यसलाई उनीहरु ‘कसवा’ भन्छन् । धेरैले एबोकाडो, केरा लगायतका कन्दमुल र फलफूलका भरमा जीवन धान्छन् । जंगलमा सिमल तरुल, केरा, पाम, एबोकाडो, आँप लगायतका फलफुल र कन्दमुल प्रशस्त छ ।

खेती गर्ने हो भने के फल्दैन यहाँ ? लोभलाग्दा पाखा, समथर भूभाग, संसारमै उत्कृष्ट मौसम आहा ! कृषिका लागि कंगो साह्रै उपयुक्त देश हो तर हतियारले यहाँका जमिनलाई बेकामी बनाइदियो ।  

कृषि मात्र होइन खनिज पदार्थका लागि पनि कंगो उत्तिकै धनी छ । विश्वको आधा भन्दा धेरै यूरोनियमको भण्डार यहीँ छ । संसारको सबैभन्दा धेरै हीरा र सुनको भण्डार रहेको देश हो कंगो । अन्तरिक्ष यान बनाउन प्रयोग हुने कोल्टन पनि पाइन्छ यहाँ । कोल्टन बिना हामीले प्रयोग गर्ने मोबाइल फोन समेत बन्न सक्दैन ।

एचआइभीको डढेलो

भौगोलिक हिसाबमा नेपाल भन्दा झण्डै १६ गुणा ठूलो कंगोको जनसंख्या सात करोडको हाराहारी छ । तर अधवैंशे र बृद्धबृद्धाको संख्या नगन्य छ । कंगो बसाइका क्रममा ४५ वर्षमाथिका एक दुईजना बाहेकका स्थानीय मानिस देखिएनन् । धेरै केटाकेटी र थोरै युवा देखिन्छन् । धेरैजसो स्थानीयका घरमा १०/१२ जना वालवालिका छन् ।

अधवैंसे र बृद्धबृद्धा नहुनुको मुख्य कारण हो एचआईभी र एड्सको महामारी । एड्सको डढेलो नै चलेको कंगोबाट नै एचआईभी संक्रमणको सुरुवात भएको मानिन्छ । मलेरिया र हेपटाइटिसको जोखिम पनि उत्तिकै छ । मलेरिया नियन्त्रणका लागि बियरमा मलेरिया विरुद्धको औषधि मिसाइन्छ । मलेरियाको उच्च जोखिम भएका कारण शान्ति मिशनमा कंगो आउने नेपाली सैनिकले नेपालबाटै मलेरिया विरुद्धको औषधि खाएर आउने गरेका छन् ।

धर्म र संस्कृति

कंगोका झण्डै ८० प्रतिशत बासिन्दा क्रिश्चियन धर्म मान्छन् । बाँकी मुस्लिम धर्माबलम्वी छन् । मासुको मुख्य श्रोत गाईगोरु हुन् । गाईका सिङ धेरै लामा हुन्छन् भनें गोरु सिङविहीन । बाख्रा पालिन्छ तर स्थानीय बासिन्दाले खसीबाख्राको मासु उति खाँदैनन् । शान्ति सेनामा खटिएका विदेशी सैनिकका लागि बाख्रा पाल्न थालिएको हो ।

साँझ ढल्किएपछि चोक चोकमा रहेका डान्सबारमा युवाले रक्सीले मातेर नाच्ने संस्कार जस्तै बनिसकेको छ । हरेक शुक्रवार, शनिवार र आइतवार गरी तीनदिन स्थानीय बासिन्दाका लागि उत्सव झैं हुने गर्छ ।

यौनका बिषयमा पनि कंगोबासी अतिनै खुल्ला छन् । संस्कार अनुसार विवाह पूर्व युवतीले बच्चा जन्माउनु अनिवार्य छ । विवाहका लागि ‘म योग्य भएँ’ भन्ने जनाउ दिन बच्चा जन्माउनैपर्ने हुन्छ । बच्चा नजन्माई विवाह गर्न कंगोको संस्कारले नै दिदैन । त्यसैले पनि कंगोको समाजमा यौन धेरै नै खुल्ला छ ।

त्यसरी जन्माएको बच्चाको बाबु जोसुकै भएपनि ती महिलासँग विवाह गर्ने पुरुषले  वालवालिकालाई आफ्नो छोराछोरी मानेर पालनपोषण गर्नुपर्छ । आर्थिक रुपमा अतिनै गरिब भएपनि सरसफाईका हिसावले कंगोबासी धेरै नै अघि छन । घरवरिपरी सरसफाई अनिवार्य रुपमा गरिन्छ । दिसापिसाब शौचालयमा मात्र गरिने राम्रो संस्कार छ ।

यातायात र संचार

पूर्वी कंगोमा यातायात र सञ्चार पनि विचित्रको छ । समथर भूभाग भएकाले धेरै गाउँमा कच्ची भएपनि सडक पुगेको छ तर सार्वजनिक गाडी छैनन् । चीनमा बनेका सेन्को कम्पनीका मोटरसाइकलनै भाडाका गाडीको रुपमा प्रयोग गरिन्छ । स्थानीय भाषामा वोडावोडा भनिन्छ ति मोटरसाइकललाई ।

नम्बर प्लेट नहुने मात्र होइन मोटरसाइकल चलाउँदा हेलमेट समेत लगाईन्न । कतै कतै मोटरसाइकल चालकले लगाउने ज्याकेटमा मोटरसाइकलको नम्बर लेखिन्छ । एउटा मोटरसाइकलमा चार, पाँच जनासम्म चढ्छन् । केही समययता सिमित ठाउँमा केही भाडाका गाडी चल्न थालेका छन् । झण्डै ८० प्रतिशत गाडी संयुक्त राष्ट्रसंघीय मिसन मोनुस्कोका छन् । त्यसैले होला स्थानीय बासिन्दाले बनाएका काठका साइकलमा पनि यूएन लेखिएको हुन्छ ।

लोडसेडिङ र मोवाइल फोन

संसारमै लोडसेडिङ हुने ठूलो शहर कंगोमै पर्छ । बुटेम्बो शहर बिजुली नहुने, टेलिफोन लाइन नभएको र पीच सडक नभएको संसारको सबैभन्दा ठूलो शहर हो । यो शहरको जनसंख्या झण्डै सात लाख छ । बिजुली नभएपनि मोबाइल फोन फेसन नै बनेको छ ।

हरेकका हातमा मोबाइल फोन हुन्छन् । ती मोबाईल फोन चार्ज गर्नका लागि छुट्टै पसल नै चलाइएका छन् । त्यहाँ जेनेरेटरबाट मोबाइल चार्ज गरिन्छ । धनीहरुले आफ्नो घरमा जेनेरेटरबाटै विद्युतीय सामग्रीको उपयोग गरेका छन्।

रोसन पुरी/उज्यालो

कंगो – एक शताब्दीअघि बेल्जियमका राजा लियोपोल्डको निजी सम्पत्ति रहेको कंगो त्यसपछि बेल्जियमको उपनिवेश बन्यो । त्यसैले होला अहिले पनि कंगोका विभिन्न ठाउँमा बेल्जियन मोडलका लोभलाग्दा भवन देखिन्छन् । उत्तरी किबुमा पर्ने मुतुअंगामा रहेको नेपाली सेनाको एउटा टोली बेल्जियम मोडलको घरमा बस्दै आएको छ ।

झण्डै ५० वर्षअघि मात्र स्वतन्त्र भएको कंगोमा जोसेफ कसाभुबु पहिलो राष्ट्रपति बने । तत्कालीन प्रधानमन्त्री पेटिरस लुमुम्बासँगको अधिकार बाँडफाँड विवादपछि सेना प्रमुख जोसेफ मोबुतुले सैन्य कू गरे । उनका पालामा कंगोको नाम परिवर्तन गरिएको थियो । अमेरिकी सहयोगमा पेटिरसको हत्या गरियो भने जोसेफ मोबुतुले जायर नाम राखेर ३० वर्ष अमेरिकी उपनिवेश सरहनै कंगोमा शासन गरे ।

सन् १९९४ मा कंगोको दक्षिणपूर्वी छिमेकी देश रुवाण्डामा आम नरसंहारको घटनापछि हूतू जाति कंगोतिर पसेका थिए । रुवाण्डामा हूतू र तुत्सी जातिबीच जातीय हिंसा भएको थियो । शरणार्थीको रुपमा हूतूजाति भित्रिएपछि कंगोमा छिमेकी देश रुवाण्डाको आक्रमण शुरु भएको मानिन्छ । हूतू जातिलाई कंगोले सहयोग गरेको भन्ने निहुँमा रुवाण्डाले निरन्तर कंगो माथि आक्रमण गर्‍यो ।

सन् १९९७ मा मोबुतुको सत्ता पतन भयो । त्यसपछि रुवान्डा समर्थित लरेन्ट काबिलाले कंगोमा शासन गर्न थाले । हूतू जाति माथि प्रतिबन्ध नलगाएको भन्दै रुवाण्डाले फेरि लरेन्ट शासन विरुद्ध पनि आक्रमण गर्यो । त्यसबेला कंगोले विभिन्न देशको साथ लिएर प्रतिवाद गर्‍यो । सो युद्ध सन २००३ देखि औपचारिक रुपमा सकिएको घोषणा भयो ।

अहिले जोसेफ काबिला कंगोका राष्ट्रपति हुनुहुन्छ । बाबुको हत्या भएपछि उहाँ सन् २००१ मा सत्तामा आउनुभएको हो । सन् २००९ मा जातीय सशस्त्र समूह तुत्सीसंगको सम्झौतापछि कंगोली सेनामा तुत्सी विद्रोहीलाई समायोजन गरियो । तर सन् २०१२ मार्च २३ तारिखमा तुत्सी विद्रोहीले रुवाण्डाको सहयोगमा छुट्टै फोर्स गठन गरे, त्यसलाई एम 23 भनिएको छ ।

रुवाण्डाको सहयोगमा गएको नोभेम्बरमा त्यहाँको गोमा शहर विद्रोहीले कब्जामा लिएपछि स्थानीय बासिन्दाले सुरक्षा दिन नसकेको भन्दै त्यहाँ कार्यरत विभिन्न देशका शान्ति मिसनमाथि आक्रमण गरे । मिसनको दबाबमा एम 23 ले गोमा शहर छोडेर २० किलोमिटर टाढा क्याम्प बनाएर बसेको छ ।

झण्डै एक महिनाअघि त्यहाँको बुटेम्बो जेलबाट झण्डै चारसय कैदीबन्दी एम 23 र माईमाई समूहले छुटाएर लगेका छन् । अहिले छिमेकी देश युगाण्डाको राजधानी कम्पालामा विद्रोही र सरकारबीच वार्ता भैरहेको छ ।

कंगोको पूर्वीभागमा दर्जनौं हतियारधारी समूह सक्रिय छन् । स्थानीय भाषामा उनीहरुलाई माईमाई भनिन्छ । अलकायदाका सहयोगी संस्थाहरु पनि त्रियाशिल छन् कंगोमा । कंगोमा चलेको सशस्त्र युद्धका कारण झण्डै ६० लाख व्यक्तिले ज्यान गुमाएको अनुमान गरिएको छ । युद्ध, कंगोको पूर्वी भाग खासगरी युगाण्डा र रुवाण्डाको सीमा क्षेत्रमा केन्द्रीत छ ।

वर्तमान द्वन्द्व

भौगोलिक हिसाबले हेर्ने हो भने अफ्रिकामा दोस्रो ठूलो र संसारमा ११ औं ठूलो देश हो कंगो । हाम्रो छिमेकी देश भारत भन्दा थोरै मात्र सानो छ । दक्षिण सुडान, रुवाण्डा, युगाण्डा, जाम्बिया, बुरुण्डी, एगोला, तान्जानिया लगायतका देशबाट घेरिएको छ कंगो । तर राष्ट्र बलियो हुनका लागि भूगोल र प्राकृतिक सम्पदा मात्र पर्याप्त होईन भन्ने शिक्षा लिनेका लागि कंगो एउटा बलियो उदाहरण हो ।

पहिलेका कुख्यात ईदी अमिनको देश युगाण्डा र अर्को छिमेकी देश रुवाण्डानै कंगोका लागि शत्रु बनेका छन् । खनिज प्रशस्त भएको कंगोको पूर्वी भाग यी दुई देशको सीमासँग जोडिएको छ । युगाण्डाको विकास हेर्ने हो भने यूरोपेली देश भन्दा कुनै फरक छैन । उसको मुख्य आम्दानी सुन हो तर युगाण्डामा सुनखानी छैन । कहाँबाट आउँछ सुन ? त्यस्तै रुवाण्डाको विकास पनि वर्णन गर्न लायक छ ।

यी दुवै देशले कंगोको खनिजमा आँखा लगाएका छन् । अहिले विभिन्न समूहलाई हतियार दिएर वा आफ्ना सैनिक पठाएर कंगोलाई सधैभरी उनीहरु अस्तव्यस्त पार्न चाहन्छन् । त्यसको पछिल्लो उदाहरण झण्डै तीन महिनाअघि एम 23 लाई ट्याङ्क सहितको सैन्य सहयोग गरेर गोमा शहर कब्जा गर्न लगाएको थियो रुवाण्डाले । युगाण्डाले पनि सिधैं हतियार दिएर कंगोलाई अस्थिर र अशान्तिमै राख्न चाहन्छ । हाम्रो टोली भ्रमणमै रहेका बेला विद्रोहीले दुई कण्टेनर अत्याधुनिक हतियार भित्र्याएका थिए ।

निरिह सुरक्षाकर्मी

अत्याधुनिक हतियार छ तर खाना र नियमित तलव छैन सुरक्षाकर्मीलाई । हरेकसँग एके ४७ जस्ता अत्याधुनिक हतियार भएपनि पातले बेरेर बनाइएका फुसको घरमा मुश्किलले उभिन मात्र पुग्छ । तल्लो तहका सुरक्षाकर्मीको हातमा नआईपुग्दै बीचमै उपल्लो ओहोदाका अधिकारीले नै तलव खाइदिन्छन् ।

सेनाका जवानले बेला बेला गरिरहने बिद्रोह र बिद्रोहीको साथमा लाग्नुको एउटा मुख्य कारण यहि हो । एकले अर्कोमा रहेको जनशक्ति तान्नका लागि सुरक्षाकर्मी र विद्रोहीबीच प्रतिस्पर्धानै हुनेगरेको छ । आज मेजर रहेको विद्रोही भोली लेफ्टिनेन्ट कर्णेल बनेर सेनामा आउन सक्छ । दिनभरी ड्यूटी गर्ने र बेलुकी हतियार सहित घरमा जाने प्रहरीको दैनिकी हो ।

कतिपय सुरक्षाकर्मी खाएर बचेको खानेकुरा छ की भनेर खोज्दै शान्ति मिसनमा खटिएका विदेशी सैनिकका क्याम्पमा पुग्ने गरेका छन । यसले कंगोको गरिवीको स्तरलाई प्रतिबिम्वित गर्छ । अहिले कंगोमा नेपाल, भारत, बंगालादेश, पाकिस्तान लगायतका झण्डै १८ हजार सैनिक  शान्ति सेनाका रुपमा कार्यरत छन । यसलाई मोनुस्को मिसन भनिन्छ  ।

धनीका आफ्नै जहाज आफ्नै विमानस्थल

संसारमै विलासी र सुखी जीवनशैली भएका नागरिक पनि कंगोमौ छन् । हिरा, सुन, कोल्टन जस्ता बहुमुल्य खनिजको व्यवसाय गर्नेहरु संसारमै विलासी छन् । यहाँको खनिजलाई उपयोग गर्न उनीहरुले जंगल क्षेत्रमा निजी विमानस्थल बनाएका छन । राज्यको उपस्थिति नभएपछि निजी जहाज मार्फत् बहुमुल्य खनिजको ओसारपसार हुने गरेको छ ।

उनीहरु राज्य भन्दा पनि आर्थिक हिसाबले धेरै बलिया देखिन्छन् । कंगोमा एक सय तीनवटा व्यक्तिगत विमानस्थल छन् । यहाँको रकम लगेर अत्यन्तै सीमित वर्गले न्यूयोर्क, पेरिस, ब्रसेल्स र लण्डनमा बिलासी जीवन बिताउँछन् । तर कंगो भने आर्थिक हिसाबले झन झन कमजोर हुँदै गएको छ । आम नागरिक खान नपाएरै मर्ने गरेका छन् ।

कंगोमा कि त अत्यन्तै धनी छन् कि त अत्यन्तै गरिव । मध्यम वर्ग छैन भन्दा पनि हुन्छ । अवैध व्यवसायमा लागेकाहरु ठूला महलमा नीजि सुरक्षाकर्मी सहित बस्छन् ।

नेपालकै झझल्को !

अवस्था मात्रै होईन नेपालकै जस्ता नाम छन् कंगोमा । नेपाली सेनाको बटालियन रहेको ठाउँ नै बेनीमा पर्छ । बेनीको पूर्व पट्टी रहेको नगरकोट डाँडाबाट बेनीबजार र आसपासको दृश्य मनमोहक देखिन्छ । त्यस्तै बुटेम्बोमा रहेको इलामको चियाबारी र नेपाल डाँडा पनि कंगोमा छन् ।

नगरकोट, इलामको चियाबारी र नेपाल डाँडा नेपाली सेनाले राखेका नाम भएपनि अहिले स्थानीय बासिन्दाले पनि त्यहाँ नेपाली नाम प्रयोग गर्न थालेका छन् । तर बेनी, गोमा, बुनिया भने त्यहीको नाम हो । नेपाली सेनाको बेनीमा रहेको बटालियन, इतुरीको बुनियामा रहेको इन्जिनियरिङ कम्पनी र बुटेम्बोमा सहयोगीका रुपमा काम गर्ने कंगोली नागरिकले फरर्र नेपाली बोल्छन् ।